Dlaczego czasem czujemy się „nie dość dobrzy”? O źródłach wstydu i poczucia własnej wartości

 

Są osoby, które po popełnieniu błędu myślą: „Nie wyszło mi”, „Muszę to poprawić”, „Następnym razem zrobię inaczej”.
Są też takie, u których podobna sytuacja uruchamia znacznie bardziej bolesny wniosek:

„Jestem beznadziejna.”
„Coś jest ze mną nie tak.”
„Inni sobie radzą, tylko ja nie.”
„Gdyby naprawdę mnie poznali, zobaczyliby, jaka jestem.”

Czasem wystarczy krytyczna uwaga, czyjeś milczenie, pomyłka w pracy, niezadowolona mina partnera albo porównanie się z kimś innym. Z pozoru wydarzyło się niewiele, a wewnętrzna reakcja jest ogromna.
Skąd bierze się poczucie „jestem nie dość dobry”? Dlaczego niektórym osobom sukcesy i komplementy nie wystarczają, żeby uwierzyć w siebie? I dlaczego nawet wtedy, kiedy rozum mówi: „Przecież obiektywnie sobie radzę”, gdzieś głębiej nadal można czuć wstyd i niepewność?
Nie ma na to jednej przyczyny. Znamy jednak kilka mechanizmów, które pomagają zrozumieć, jak taki sposób myślenia o sobie może powstawać i – co równie ważne – co może go później podtrzymywać.

 

Najpierw ważne rozróżnienie: niska samoocena i wstyd to nie to samo

Poczucie własnej wartości, najprościej mówiąc, dotyczy tego, jak ogólnie postrzegamy i oceniamy siebie oraz własną wartość.
Wstyd jest emocją. Może pojawić się także u człowieka, który na co dzień ma stosunkowo stabilny obraz siebie.
Wiele zależy od tego, jakie znaczenie nadajemy błędowi, porażce czy odrzuceniu.
Możemy pomyśleć: „Zrobiłem coś źle.” Ale możemy też przejść od konkretnego wydarzenia do globalnego sądu: „To ze mną jest coś nie tak.”
To drugie jest szczególnie charakterystyczne dla doświadczenia wstydu. Rozróżnienie pomiędzy wstydem i poczuciem winy jest w psychologii bardziej złożone niż proste „jestem zły” versus „zrobiłem coś złego”, ale wstyd częściej angażuje ocenę całego siebie, a nie tylko konkretnego zachowania.
„Zachowałam się nie w porządku” daje możliwość zastanowienia się, co można naprawić.
„Jestem beznadziejna” nie mówi już, co właściwie należałoby zmienić. Problemem staje się cała osoba.
I właśnie wtedy wstyd może szczególnie mocno łączyć się z niskim poczuciem własnej wartości.

 

Skąd właściwie dowiadujemy się, jacy jesteśmy?

Dziecko nie rodzi się z gotową odpowiedź na pytania:
„Czy jestem ważny?”
„Czy moje potrzeby mają znaczenie?”
„Czy można mnie lubić także wtedy, kiedy popełniam błędy?”
„Czy moje emocje są do przyjęcia?”
„Czy muszę zasłużyć na miłość i akceptację?”

Pierwszych odpowiedzi szuka w relacjach z innymi.
Znaczenie mają reakcje opiekunów: ich dostępność, zainteresowanie, sposób reagowania na emocje, błędy i potrzeby dziecka. Później dochodzą relacje z rodzeństwem, rówieśnikami, nauczycielami, trenerami, partnerami i innymi ważnymi ludźmi.
Badania pokazują, że większe wsparcie rodzicielskie wiąże się przeciętnie z wyższą samooceną dzieci i nastolatków, natomiast silna kontrola psychologiczna – z niższą.
Nie oznacza to jednak prostego równania: „Krytyczni rodzice = dorosły z niską samooceną”.
Ludzie różnią się temperamentem, wrażliwością i sposobem reagowania na doświadczenia. Znaczenie mają także późniejsze relacje, doświadczenia akceptacji i odrzucenia, sukcesy i porażki, zdrowie psychiczne, środowisko społeczne i kulturowe oraz czynniki biologiczne.
Badania bliźniąt wskazują, że indywidualne różnice w samoocenie częściowo wiążą się również z czynnikami genetycznymi. Nie oznacza to oczywiście istnienia „genu niskiej samooceny”. Pokazuje raczej, że jej rozwój jest wieloczynnikowy.
Dwoje dzieci wychowywanych w podobnych warunkach może więc wyrosnąć na dwoje bardzo różnych dorosłych.
Nie chodzi o szukanie jednej winnej osoby ani jednego wydarzenia. Bardziej pomocne bywa pytanie: Jak z wielu doświadczeń powstał sposób, w jaki dziś patrzę na siebie?
Trudne doświadczenia z dzieciństwa mogą mieć tutaj znaczenie, ale nie każde trudne doświadczenie jest traumą i nie każda niska samoocena ma swoje źródło w traumie.

 

Kiedy doświadczenie zaczyna znaczyć: „to coś mówi o mnie”

Wyobraźmy sobie dziecko, które często słyszy:
„Znowu przesadzasz.”
„Nie becz.”
„Czemu nie możesz być taki jak twoja siostra?”
„Wstyd mi za ciebie.”
„Jak dostaniesz piątkę, będę z ciebie dumna.”
„Co ludzie powiedzą?”
„Z tobą zawsze jest jakiś problem.”

Nie każde takie zdanie pozostawia trwały ślad. Nie można też powiedzieć, że pojedyncza krytyczna uwaga powoduje niską samoocenę.
Znaczenie mają między innymi powtarzalność i intensywność doświadczeń, relacja z osobą, która je przekazuje, indywidualna wrażliwość dziecka oraz to, czy równocześnie ma ono dostęp do bezpiecznych, wspierających relacji.
Jeżeli jednak podobne doświadczenia powtarzają się, dziecko może zacząć interpretować je jako informację o sobie.
Nie tylko: „Mama jest dziś zdenerwowana”. Ale: „Jestem problemem”.
Nie tylko: „Tata bardzo przejmuje się ocenami”. Ale: „Jestem coś wart wtedy, kiedy dobrze sobie radzę”.
Nie tylko: „Koledzy zachowali się wobec mnie okrutnie”. Ale: „Widocznie jest we mnie coś, przez co nie można mnie lubić”.
Różne podejścia psychoterapeutyczne opisują takie utrwalone sposoby rozumienia siebie nieco inaczej: jako przekonania kluczowe, schematy, wzorce relacyjne czy reprezentacje siebie. Nazwy są mniej ważne niż sam mechanizm:
Doświadczenie dostaje znaczenie.
Znaczenie wpływa na obraz siebie.
A obraz siebie zaczyna wpływać na sposób rozumienia kolejnych doświadczeń.

 

Dlaczego późniejsze sukcesy nie zawsze wystarczają?

Tu dzieje się coś bardzo ważnego.
Załóżmy, że człowiek przez lata nosi w sobie przekonanie: „Nie jestem wystarczająco dobry.”
Dostaje awans. Może pomyśleć: „Miałem szczęście.”
Ktoś mówi: „Świetnie sobie z tym poradziłaś”. Pojawia się: „Mówi tak, bo mnie lubi.”
Partner okazuje miłość: „Gdyby naprawdę mnie poznał, zmieniłby zdanie.”
Natomiast krytyczna uwaga może zostać odebrana zupełnie inaczej: „Wiedziałam. W końcu wyszło, jaka naprawdę jestem.”
Nie oznacza to, że człowiek z niską samooceną zawsze odrzuca pochwały albo że chce być źle oceniany. Ludzie zazwyczaj chcą być postrzegani pozytywnie. Jednocześnie informacje zgodne z istniejącym obrazem siebie bywają łatwiejsze do przyjęcia i włączenia do własnej historii niż informacje, które temu obrazowi przeczą.
Nowy sukces trzeba jakoś połączyć z tym, co już o sobie „wiem”. Jeżeli negatywna historia jest bardzo trwała, sukces może zostać potraktowany jako wyjątek, przypadek albo zasługa innych osób.
W ten sposób może powstać swoisty filtr.
Nie dlatego, że człowiek świadomie chce myśleć o sobie źle. Po prostu utrwalony obraz siebie staje się jednym ze sposobów organizowania i interpretowania doświadczeń.
U części osób prowadzi to do ciągłego udowadniania swojej wartości: kolejnych osiągnięć, perfekcjonizmu, nadmiernej odpowiedzialności czy nieustannego sprawdzania, czy jest się „wystarczająco dobrym”.

 

Jak powstaje błędne koło „jestem nie dość dobry”?

Wyobraźmy sobie sytuację zawodową. Szef mówi: „W tym raporcie jest błąd. Popraw go, proszę.”
Wydarzenie: W raporcie rzeczywiście znajduje się błąd.
Automatyczna interpretacja: „Jestem niekompetentna.”
Emocja: Wstyd, lęk, napięcie.
Strategia ochronna: „Muszę już nigdy więcej nie dopuścić do błędu.”
Człowiek zaczyna po kilka razy sprawdzać każdą wiadomość, pracuje dłużej, niż trzeba, trudno mu delegować zadania i coraz bardziej przeżywa ocenę innych.
Po pewnym czasie jest przemęczony.
Przemęczenie może zwiększać ryzyko kolejnych pomyłek.
I wtedy pojawia się: „No właśnie. Wiedziałam, że sobie nie radzę.”
Możliwa jest też strategia odwrotna.
Jeżeli każde zadanie może ujawnić „moją niekompetencję”, łatwiej je odkładać. Unikanie lub prokrastynacja zmniejszają napięcie na chwilę, ale później mogą oznaczać pośpiech, gorszy efekt albo niedotrzymanie terminu.
A wtedy znowu: „Wiedziałem. Jestem beznadziejny.”
W ten sposób problem może się sam podtrzymywać:

Grafika przedstawiająca Błędne Koło

To bardzo ważne, ponieważ oznacza, że nie musimy znać całej historii dzieciństwa, żeby zacząć obserwować mechanizm. Możemy zobaczyć go tu i teraz.

 

Wewnętrzny krytyk nie musi być po prostu „głosem rodzica”

Często mówi się, że wewnętrzny krytyk jest głosem matki, ojca czy nauczyciela.
Czasem rzeczywiście można rozpoznać takie podobieństwo. Ale nie zawsze.
Samokrytyka może z czasem stać się własnym sposobem kontrolowania siebie:
„Jeżeli będę dla siebie wystarczająco surowy, nie ośmieszę się.”
„Jeśli pierwsza zauważę swoje wady, nikt mnie nimi nie zaskoczy.”
„Muszę się pilnować, bo inaczej wszystko się rozpadnie.”
„Gdy przestanę od siebie wymagać, stanę się leniwy.”
W takim sensie samokrytyka może pełnić funkcję ochronną. Może być próbą zmniejszenia ryzyka porażki, krytyki czy odrzucenia.
Nie oznacza to jednak, że zawsze powstała właśnie w taki sposób ani że zawsze pełni tę samą funkcję. Problem zaczyna się wtedy, gdy sposób, który miał chronić, sam staje się źródłem cierpienia.
Człowiek próbuje zmotywować się pogardą wobec siebie.
Próbuje czuć się bezpiecznie, stale przewidując własną porażkę.
Próbuje uniknąć krytyki, krytykując siebie wcześniej i mocniej niż ktokolwiek inny.

 

Jak poczucie „jestem gorszy” może wyglądać w dorosłym życiu?

Nie istnieje jeden typ człowieka z niskim poczuciem własnej wartości.
U jednej osoby będzie to wycofanie: „Lepiej się nie wychylać.”
U innej perfekcjonizm: „Muszę zrobić wszystko idealnie.”
U kolejnej nadmierne dostosowywanie się: „Najważniejsze, żeby inni byli ze mnie zadowoleni.”
Albo ciągłe poszukiwanie potwierdzenia:
„Na pewno się nie gniewasz?”
„Naprawdę dobrze to zrobiłam?”
„Nadal mnie kochasz?”

Może pojawiać się również:

  • trudność w stawianiu granic;
  • lęk przed krytyką i odrzuceniem;
  • unikanie nowych wyzwań;
  • umniejszanie własnym osiągnięciom;
  • porównywanie się z innymi;
  • potrzeba ciągłego udowadniania swojej wartości;
  • perfekcjonistyczne wymagania wobec siebie;
  • prokrastynacja związana z lękiem przed oceną;
  • trudność z przyjmowaniem komplementów;
  • trudność z proszeniem o pomoc;
  • przekonanie „muszę radzić sobie sama”;
  • pozostawanie w relacjach, w których własne potrzeby są stale odsuwane na dalszy plan.

Nie każda z tych trudności wynika z niskiej samooceny. Te same zachowania mogą mieć bardzo różne przyczyny.
Dlatego ważniejsze od etykiety jest pytanie: Co dzieje się ze mną w sytuacji, w której czuję się oceniany, nieważny, gorszy albo niewystarczający?

 

A jeśli czytasz ten tekst i myślisz: „To o mnie”?

Samo zrozumienie źródeł problemu może przynieść ulgę, ale zwykle nie wystarcza do jego zmiany. Nie trzeba jednak czekać, aż całkowicie „naprawimy samoocenę”. Można zacząć obserwować mechanizm tam, gdzie działa na co dzień.

  1. Zamiast „to prawda” spróbuj: „pojawiła się taka myśl”
    To niewielka różnica językowa, ale ważna. Zamiast: „Jestem beznadziejna.” spróbuj: „Pojawiła się u mnie myśl, że jestem beznadziejna.”
    Albo: „Ta sytuacja uruchomiła we mnie poczucie, że coś jest ze mną nie tak.”
    Nie chodzi o przekonywanie siebie, że myśl na pewno jest fałszywa. Pierwszym krokiem jest zauważenie, że myśl o sobie i fakt nie są tym samym.
  2. Oddziel trzy rzeczy: fakt, interpretację i wyrok
    Weź sytuację, która wywołała silny wstyd. Na przykład: „Koleżanka nie odpowiedziała na moją wiadomość.”
    Teraz rozdziel:
    • Fakt: Nie odpowiedziała od wczoraj.
    • Interpretacja: „Pewnie jest na mnie zła.”
    • Wyrok o sobie: „Jestem męcząca. Ludzie w końcu mają mnie dość.”
    Bardzo często wszystkie trzy pojawiają się w głowie tak szybko, że brzmią jak jeden fakt.
  3. Zamień ocenę osoby na opis konkretnego zachowania
    Nie: „Jestem głupi.” Tylko: „Nie wiedziałem tego.”
    Nie: „Jestem beznadziejną matką.” Tylko: „W tej sytuacji krzyknęłam na dziecko i nie podoba mi się, jak się zachowałam.”
    Nie: „Nie nadaję się do tej pracy.” Tylko: „Popełniłem błąd w tym zadaniu.”
    To nie jest sztuczne pozytywne myślenie. Można wziąć odpowiedzialność za błąd bez zamieniania błędu w definicję siebie.
  4. Sprawdź, czy wobec siebie używasz tych samych kryteriów co wobec innych
    Wyobraź sobie, że dokładnie ten sam błąd popełnia osoba, którą cenisz.
    Czy jeden źle przygotowany raport oznaczałby dla Ciebie, że jest niekompetentna?
    Czy jeden trudny dzień z dzieckiem świadczyłby o tym, że jest fatalnym rodzicem?
    Czy jedno odrzucenie oznaczałoby, że nikt jej nigdy nie pokocha?
    Jeżeli wobec innych uwzględniasz kontekst, zmęczenie, wcześniejsze osiągnięcia, intencje i zwykłą ludzką omylność, a wobec siebie stosujesz zasadę „jeden błąd mówi wszystko”, warto to zauważyć.
  5. Nie kasuj od razu informacji, które nie pasują do starego obrazu siebie
    Kiedy ktoś mówi: „Dobrze to zrobiłeś”, nie musisz natychmiast odpowiadać: „Eee, to nic takiego.” Możesz powiedzieć po prostu: „Dziękuję.”
    Nie musisz nawet od razu w pełni wierzyć w komplement. Potraktuj go jak jedną informację o sobie, której nie trzeba automatycznie usuwać.
    Podobnie z sukcesem.
    Zamiast: „Udało się przypadkiem”, spróbuj zapytać: „Co zrobiłem, co przyczyniło się do tego wyniku?”
    Może odpowiedź brzmi: przygotowałem się, wytrzymałem stres, poprosiłam o pomoc, nauczyłem się czegoś, próbowałam kilka razy.
    To nie jest przechwalanie się. To próba uwzględnienia pełniejszego zestawu danych.
  6. Przyjrzyj się temu, co robisz, żeby nigdy nie poczuć się „niewystarczający”
    Zapytaj: „Co robię, kiedy boję się, że ktoś zobaczy, że jestem nie dość dobry?”
    Pracujesz dwa razy więcej?
    Nigdy nie prosisz o pomoc?
    Wycofujesz się?
    Nie pokazujesz swojej pracy, dopóki nie jest idealna?
    Zgadzasz się na rzeczy, których nie chcesz?
    Przepraszasz, zanim ktokolwiek ma pretensje?
    Potrzebujesz ciągłego upewniania się, że wszystko jest w porządku?
    Takie strategie często czemuś służą. Mogą próbować chronić przed wstydem, krytyką albo odrzuceniem.
    Warto jednak sprawdzić ich cenę.
  7. Zrób mały eksperyment zamiast wielkiej rewolucji
    Jeśli zawsze próbujesz zrobić wszystko idealnie – świadomie zakończ jedno mało ważne zadanie na poziomie „wystarczająco dobrze”.
    Jeśli zawsze wszystko robisz sama – poproś kogoś o drobną pomoc.
    Jeśli automatycznie odrzucasz komplement – raz odpowiedz tylko „dziękuję”.
    Jeśli boisz się odmówić – postaw jedną niewielką granicę.
    Jeśli unikasz zabierania głosu, bo „na pewno powiesz coś głupiego” – zadaj jedno pytanie.
    Potem sprawdź: Co przewidywałem? Co rzeczywiście się wydarzyło?
    Nie chodzi o udowodnienie sobie, że zawsze będzie dobrze. Chodzi o sprawdzenie, czy rzeczywistość jest dokładnie taka, jak przewiduje stary schemat.
  8. Spróbuj zmienić sposób, w jaki reagujesz na własny błąd
    Współczucie wobec siebie bywa mylone z mówieniem sobie: „Jestem cudowna, wszystko robię świetnie”.
    Nie o to chodzi.
    Bardziej realistyczny dialog może brzmieć:
    • „Popełniłem błąd i jest mi z tym źle. Mogę sprawdzić, co poprawić, bez obrażania siebie.”
    • „Widzę, że bardzo boję się teraz oceny.”
    • „Nie wszystko potrafię. Nikt nie potrafi wszystkiego.”
    • „Mogę być rozczarowana swoim zachowaniem i nadal traktować siebie z szacunkiem.”
    Badania nad interwencjami opartymi na samowspółczuciu wskazują, że mogą one zmniejszać samokrytycyzm. Nie oznacza to, że wystarczy kilka miłych zdań wypowiedzianych do lustra. Chodzi o stopniowe uczenie się innego sposobu reagowania na własne cierpienie, ograniczenia i błędy.

 

Spróbuj przez tydzień obserwować jedno

Nie musisz od razu analizować całego dzieciństwa.
Przez kilka dni zapisuj momenty, w których pojawia się gwałtowny spadek poczucia własnej wartości. Możesz użyć czterech pytań:

  1. Co się wydarzyło? „Szef poprawił moje zadanie.”
  2. Co pomyślałem o sobie? „Nie nadaję się do tej pracy.”
  3. Co poczułem? „Wstyd, lęk, napięcie.”
  4. Co zrobiłem potem? „Przez godzinę sprawdzałam wszystko po kilka razy i zostałam dłużej w pracy.”

Po kilku takich zapisach często zaczyna być widoczny powtarzalny wzór.
I właśnie z nim można pracować.

 

Czy trzeba wracać do dzieciństwa?

Nie zawsze.

Zrozumienie wcześniejszych doświadczeń bywa ważne, szczególnie jeżeli poczucie wadliwości wiąże się z przewlekłym zawstydzaniem, odrzuceniem, przemocą, zaniedbaniem albo innymi bolesnymi doświadczeniami.

Ale nie każda praca nad poczuciem własnej wartości wymaga szczegółowego analizowania przeszłości. Czasem dużą część zmiany można rozpocząć od rozpoznania obecnego mechanizmu:

  • Co uruchamia mój wstyd?
  • Jak wtedy interpretuję sytuację?
  • Co zaczynam mówić o sobie?
  • Jak próbuję się chronić?
  • I czy sposób, który miał mnie chronić, nie podtrzymuje problemu?

 

A psychoterapia?

Psychoterapia może być pomocna wtedy, gdy poczucie „ze mną jest coś nie tak” jest bardzo trwałe, powraca w wielu obszarach życia albo silnie wpływa na relacje, pracę i podejmowane decyzje.
Nie istnieje jednak jedna terapia „na niską samoocenę”.
W zależności od tego, z czym wiąże się problem, można pracować między innymi nad automatycznymi ocenami siebie, głębszymi schematami i wzorcami relacyjnymi, samokrytycyzmem i wstydem, doświadczeniami z przeszłości albo sposobem reagowania w aktualnych relacjach.
Jeżeli u źródeł znajdują się doświadczenia traumatyczne, praca może wyglądać inaczej niż wtedy, gdy głównym problemem jest perfekcjonizm, przewlekła krytyka siebie czy lęk przed oceną.
Dlatego ważniejsza od samej nazwy nurtu psychoterapii jest dobra konceptualizacja: Dlaczego właśnie u tej osoby właśnie ten mechanizm się uruchamia i co go dzisiaj podtrzymuje?

Jeżeli zastanawiasz się, jak wygląda psychoterapia i pierwsze spotkania, możesz przeczytać o tym więcej w części „Jak pracuję”.

 

Nie chodzi o to, żeby zacząć uważać się za wyjątkowego

Zdrowe poczucie własnej wartości nie oznacza: „Jestem świetny we wszystkim.”
Nie oznacza też braku ambicji, samokrytyki czy odpowiedzialności.
Bardziej przypomina możliwość pomyślenia:
„Mam mocne strony i ograniczenia.”
„Czasem sobie radzę, a czasem nie.”
„Mogę popełnić błąd bez uznawania całego siebie za błąd.”
„Nie muszę zasługiwać na podstawowy szacunek bezbłędnością.”
Poczucie bycia „nie dość dobrym” może mieć długą historię i być bardzo trwałe. Nie jest jednak obiektywnym opisem człowieka.
Sposób, w jaki widzimy siebie, kształtuje się pod wpływem wielu czynników – wcześniejszych i obecnych relacji, doświadczeń, sposobu ich interpretowania oraz naszych indywidualnych cech.
I może się zmieniać.
Nie przez wmówienie sobie, że „jestem najlepszy”.
Raczej przez stopniowe zauważanie chwili, w której: „Coś mi nie wyszło” zmienia się w: „Coś jest ze mną nie tak”.
Bo te dwa zdania nie oznaczają tego samego.

 

samoocena