Dlaczego ciągle się martwię? Skąd biorą się czarne scenariusze i jak odzyskać spokój?

 

Czy zdarza Ci się wyobrażać najgorszy możliwy scenariusz, zanim jeszcze cokolwiek się wydarzy?
Telefon bliskiej osoby milczy trochę dłużej niż zwykle i od razu myślisz o wypadku.
Szef pisze: „Proszę przyjść do mnie jutro rano.” Zanim minie kilka minut, w głowie pojawia się wizja zwolnienia z pracy.
Dziecko nie odbiera telefonu. Partner wraca później do domu. Badanie lekarskie jeszcze nie ma wyniku… A Twój mózg już dopisał całą katastroficzną historię.
Jeżeli masz wrażenie, że ciągle się martwisz, nie potrafisz przestać analizować różnych sytuacji i niemal automatycznie zakładasz najgorsze – nie jesteś z tym sama ani sam.
W gabinecie psychoterapeuty bardzo często słyszę pytanie:
"Dlaczego mój mózg nie potrafi się uspokoić?"
To bardzo dobre pytanie. Bo odpowiedź nie brzmi: „Masz zły charakter”, „Za bardzo się przejmujesz” czy „Musisz myśleć pozytywnie”. Najczęściej dzieje się coś znacznie bardziej złożonego.

 

Spis treści

• Dlaczego mózg ciągle szuka zagrożeń?
• Dlaczego jedni martwią się bardziej od innych?
• Co dzieje się w mózgu podczas zamartwiania?
• Czego objawem może być ciągłe martwienie się?
• Czy ten artykuł opisuje również Ciebie?
• Jak przestać pisać czarne scenariusze?
• Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

 

Dlaczego mózg ciągle szuka zagrożeń?

Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że Twój mózg działa przeciwko Tobie. Przecież zamiast cieszyć się spokojnym wieczorem, podsuwa kolejne powody do niepokoju. Z punktu widzenia biologii robi jednak dokładnie to, do czego został stworzony.
Przez setki tysięcy lat większe szanse na przeżycie mieli ludzie, którzy szybciej dostrzegali zagrożenie niż ci, którzy je ignorowali. Lepiej było pomylić szelest trawy z drapieżnikiem niż uznać prawdziwego drapieżnika za szelest.
Nasz mózg do dziś działa według podobnej zasady. Znacznie łatwiej zauważa to, co może być niebezpieczne, niż to, co jest bezpieczne.
Psychologowie nazywają to negatywnym nastawieniem poznawczym (negativity bias). Samo w sobie nie jest ono problemem.
Problem zaczyna się wtedy, gdy mózg niemal każdą sytuację zaczyna interpretować jako potencjalne zagrożenie.

 

Dlaczego jedni martwią się bardziej od innych?

Nie rodzimy się z jednakowo wrażliwym układem nerwowym. Ogromny wpływ mają nasze doświadczenia. Jeżeli dorastałeś lub dorastałaś w domu, w którym panowały ciągłe konflikty, przemoc, uzależnienie, chłód emocjonalny, nieprzewidywalność albo przewlekły stres, Twój mózg mógł nauczyć się jednego: Świat nie jest bezpieczny.
Dziecko wychowujące się w takich warunkach często nieświadomie skanuje otoczenie.
Czy rodzic jest dziś spokojny?
Czy zaraz wybuchnie awantura?
Czy trzeba kogoś uspokoić?
Czy lepiej zniknąć z pola widzenia?
Po latach sytuacja życiowa może być już zupełnie inna, ale układ nerwowy nadal zachowuje się tak, jakby zagrożenie mogło pojawić się w każdej chwili. To dlatego wiele dorosłych osób mówi: „Nie potrafię się rozluźnić.” „Kiedy wszystko jest dobrze, i tak czekam, aż coś się wydarzy.” „Spokój mnie nie uspokaja. Sprawia, że zaczynam się rozglądać, gdzie ukrywa się problem.”

 

Co dzieje się w mózgu podczas zamartwiania?

Choć może wydawać się, że zamartwianie to wyłącznie problem psychiczny, w rzeczywistości angażuje ono wiele struktur mózgu.

Ciało migdałowate – wewnętrzny alarm

To ono odpowiada za szybkie wykrywanie zagrożenia. Można je porównać do bardzo czułego alarmu przeciwpożarowego. Jeżeli przez długi czas żyliśmy w stresie lub doświadczyliśmy traumy, alarm ten może stać się nadmiernie wrażliwy. Wtedy reaguje nie tylko na realne niebezpieczeństwo, ale także na sytuacje, które jedynie je przypominają.

Hipokamp – strażnik wspomnień

Hipokamp pomaga odróżnić przeszłość od teraźniejszości. Silny lub przewlekły stres może zaburzać jego pracę. Dlatego obecna sytuacja potrafi wywołać emocje pochodzące z dawnych doświadczeń, mimo że dziś realnego zagrożenia już nie ma.

Kora przedczołowa – głos rozsądku

To ona pomaga analizować fakty, podejmować decyzje i uspokajać emocje. Problem polega na tym, że gdy poziom lęku bardzo rośnie, jej działanie staje się mniej skuteczne. Im silniejszy alarm uruchamia ciało migdałowate, tym trudniej spokojnie ocenić sytuację.
Dlatego w głowie pojawiają się kolejne pytania: „A co jeśli...” „A jeśli tym razem się nie uda?” „Na pewno o czymś zapomniałam.”
To nie brak silnej woli czy zdrowego rozsądku. To sposób działania naszego mózgu.

 

Czego objawem może być ciągłe martwienie się?

Samo zamartwianie nie jest chorobą. Najczęściej jest objawem lub sposobem radzenia sobie z czymś głębszym.

Zaburzenia lękowe

Przewlekłe zamartwianie jest jednym z głównych objawów zaburzeń lękowych, szczególnie zaburzenia lękowego uogólnionego (GAD). Osoby zmagające się z tym problemem często martwią się wieloma sprawami jednocześnie i mają trudność z zatrzymaniem tych myśli.

Depresja

Depresja nie zawsze oznacza wyłącznie odczuwanie smutku. U wielu osób dominuje poczucie bezradności, pesymizm oraz przekonanie, że wszystko skończy się źle. Zamartwianie może być jednym z przejawów depresji.

ADHD

Dorośli z ADHD często żyją w stanie ciągłego napięcia. Po latach zapominania, spóźnień, krytyki czy trudności organizacyjnych ich mózg nieustannie sprawdza, czy znowu czegoś nie przeoczył. Paradoksalnie nie chodzi o pesymizm, lecz o próbę uniknięcia kolejnej porażki.

Dorastanie w rodzinie dysfunkcyjnej (DDA i DDD)

Jeżeli jako dziecko trzeba było stale przewidywać zachowania dorosłych, kontrolować sytuację lub dbać o bezpieczeństwo innych, czujność mogła stać się sposobem funkcjonowania. Po latach organizm nadal działa tak, jakby świat był nieprzewidywalny.

Trauma i przewlekły stres

Po doświadczeniach traumatycznych układ nerwowy często pozostaje w stanie podwyższonej gotowości. Mózg zachowuje się tak, jakby zagrożenie nadal trwało. To dlatego nawet zwykłe wydarzenia mogą uruchamiać bardzo silny lęk i katastroficzne scenariusze.

To tylko niektóre z możliwych przyczyn. Samo zamartwianie nie pozwala postawić diagnozy. Jeżeli jednak od dłuższego czasu utrudnia Ci codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się ze specjalistą.

 

Czy odnajdujesz tu siebie?

Odpowiedz sobie na poniższe pytania. Postaw TAK lub NIE.

• Nawet kiedy wszystko układa się dobrze, mój mózg znajduje nowy powód do zmartwień.
• Często wyobrażam sobie najgorszy możliwy scenariusz.
• Mam poczucie, że jeśli przestanę się martwić, coś złego naprawdę się wydarzy.
• Wieczorem moje myśli przyspieszają i trudno mi zasnąć.
• Trudno mi odpuścić kontrolowanie różnych spraw.
• Wielokrotnie analizuję tę samą sytuację, choć nic nowego się nie wydarzyło.
• Bliscy mówią mi, że „za bardzo się przejmuję”.
• Kiedy ktoś długo nie odbiera telefonu, automatycznie zakładam, że wydarzyło się coś złego.
• Nawet na urlopie trudno mi się naprawdę zrelaksować.
• Mam poczucie, że odpowiadam za bezpieczeństwo i dobrostan innych ludzi.

Jeżeli odpowiedziałeś lub odpowiedziałaś „tak” na większość pytań, prawdopodobnie Twój układ nerwowy od dłuższego czasu funkcjonuje w stanie podwyższonej czujności.
Nie oznacza to jeszcze konkretnego zaburzenia ani nie zastępuje diagnozy psychologicznej lub psychiatrycznej. Może być jednak sygnałem, że warto przyjrzeć się temu bliżej.

 

Jak przestać pisać czarne scenariusze?

Nie chodzi o to, żeby zmuszać się do pozytywnego myślenia.
Znacznie bardziej pomocne jest nauczenie mózgu odróżniania realnego zagrożenia od tego, które jedynie przewiduje.

Pomocne mogą być pytania:

• Czy to fakt, czy tylko moje przypuszczenie?
• Jakie mam dowody na to, że stanie się właśnie ten najgorszy scenariusz?
• Czy mogę teraz zrobić coś konkretnego, czy tylko krążę wokół tych samych myśli?
• Co powiedziałabym bliskiej osobie w podobnej sytuacji?
• Czy to obecne zagrożenie, czy może stary alarm uruchomiony przez dawne doświadczenia?

Nie chodzi o to, żeby przestać się martwić.
Chodzi o to, żeby martwić się wtedy, kiedy rzeczywiście jest ku temu powód.

 

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Jeżeli zamartwianie zajmuje Ci wiele godzin dziennie, utrudnia zasypianie, powoduje ciągłe napięcie, prowadzi do unikania różnych sytuacji albo odbiera radość z życia, warto porozmawiać z psychologiem lub psychoterapeutą.
Dobra psychoterapia nie polega na przekonywaniu Cię, że „nie ma się czym martwić”. Polega na zrozumieniu, dlaczego Twój mózg uruchamia alarm nawet wtedy, gdy realnego zagrożenia już nie ma.
Bo kiedy poznasz źródło tego mechanizmu i stopniowo nauczysz swój układ nerwowy nowych sposobów reagowania, czarne scenariusze przestają kierować Twoim życiem.

 

Na zakończenie

Jeżeli od lat żyjesz z przekonaniem, że musisz przewidywać najgorsze, aby być bezpiecznym, pamiętaj o jednej rzeczy.
Twój mózg nie próbuje Cię skrzywdzić. Próbuje Cię chronić.
Problem polega na tym, że czasami korzysta z mechanizmów, które były potrzebne wiele lat temu, ale dziś bardziej odbierają spokój, niż go dają.
Dobra wiadomość jest taka, że mózg potrafi się uczyć przez całe życie.
A to oznacza, że nawet jeśli od wielu lat żyjesz w stanie ciągłej czujności, możesz stopniowo odzyskać poczucie bezpieczeństwa i przestać żyć przede wszystkim tym, co mogłoby się wydarzyć.