Dlaczego ciągle próbuję udowodnić, że jestem wystarczający?

 

„Jeszcze tylko to osiągnę…”

Jeszcze zrobię certyfikat. Gdy tylko schudnę. Jeszcze bardziej się postaram. Jeszcze trochę popracuję nad sobą. Jeszcze muszę udowodnić, że naprawdę się nadaję. Czy zdarza Ci się myśleć w podobny sposób?
Być może od lat stawiasz sobie kolejne cele. Kończysz kursy, bierzesz na siebie odpowiedzialność, starasz się być dobrą partnerką, rodzicem, pracownikiem czy przyjaciółką. Inni widzą osobę kompetentną, sumienną i zaangażowaną.
Ty natomiast często masz wrażenie, że to wciąż za mało.
Że jeszcze nie zasłużyłaś na odpoczynek.
Że jeszcze nie możesz być z siebie dumna.
Że ktoś w końcu odkryje, iż wcale nie jesteś tak kompetentna, jak myślą inni.
W gabinecie psychoterapeutycznym to przekonanie pojawia się znacznie częściej, niż mogłoby się wydawać. Co ciekawe, rzadko wypowiada się je wprost. Zwykle ukrywa się za zdaniami: „Muszę się bardziej postarać”. „Inni są lepsi ode mnie”, „Jeszcze nie jestem gotowa”. „Mam szczęście, że ludzie mnie dobrze oceniają.” „Powinienem wiedzieć więcej.”
Choć brzmią różnie, bardzo często mają wspólny mianownik. Przekonanie, że moja wartość zależy od tego, co zrobię, osiągnę lub udowodnię.

 

To nie jest ambicja

Osoby, które ciągle próbują udowodnić swoją wartość, często słyszą od otoczenia: Masz za wysokie wymagania wobec siebie. Jesteś perfekcjonistką. Powinnaś bardziej w siebie uwierzyć.
Choć jest w tym ziarno prawdy, takie wyjaśnienie bywa zbyt powierzchowne.
Ambicja sama w sobie nie jest problemem. Można być ambitnym człowiekiem i jednocześnie czuć, że jest się wartościową osobą niezależnie od wyników. Można cieszyć się z sukcesów, ale nie traktować ich jako dowodu na własne prawo do szacunku.
Problem pojawia się wtedy, gdy osiągnięcia przestają być źródłem satysfakcji, a stają się sposobem na uspokojenie lęku.
Bo jeśli przez chwilę niczego nie osiągam…
jeśli popełnię błąd…
jeśli ktoś mnie skrytykuje… to wraca znajome uczucie: Może jednak nie jestem wystarczająca.
To właśnie odróżnia zdrową ambicję od nieustannego udowadniania swojej wartości.

 

Skąd bierze się przekonanie „muszę zasłużyć”?

Małe dziecko nie zastanawia się, czy jest wystarczające. Nie analizuje swojej wartości. Nie porównuje się z innymi. Potrzebuje jednego – doświadczenia, że jest kochane i ważne dlatego, że istnieje.
To właśnie w pierwszych relacjach uczymy się odpowiadać na pytanie: Od czego zależy moja wartość?.
Jeżeli dziecko doświadcza akceptacji także wtedy, gdy popełnia błędy, przegrywa, płacze czy złości się, stopniowo buduje w sobie przekonanie: Mogę być niedoskonałe i nadal zasługuję na miłość.
Nie każde dziecko ma jednak takie doświadczenie. Czasami miłość wydaje się zależeć od ocen. Od zachowania. Od sukcesów. Od bycia grzecznym. Od spełniania oczekiwań dorosłych.
Nie zawsze dzieje się to wprost. Rodzice rzadko mówią: Będę cię kochać tylko wtedy, gdy będziesz najlepsza. Znacznie częściej dziecko odbiera taki komunikat między wierszami. Widzi, że pochwały pojawiają się głównie za osiągnięcia. Że rodzic jest szczególnie dumny z dobrych ocen. Że porażki wywołują rozczarowanie. Że emocje dziecka schodzą na dalszy plan, kiedy ważniejsze stają się wyniki.
Z perspektywy dorosłego łatwo powiedzieć: Przecież rodzice chcieli dobrze. I często rzeczywiście chcieli.
Nie zmienia to jednak faktu, że dziecko nie zapamiętuje intencji. Zapamiętuje doświadczenie.

• Skąd wiem, czy mam traumę z dzieciństwa?

 

Kiedy miłość wydaje się warunkowa

Psychologia od wielu lat pokazuje, że dzieci nie potrzebują idealnych rodziców. Potrzebują rodziców wystarczająco dobrych – takich, którzy potrafią dostroić się do ich potrzeb, naprawiać relację po konfliktach i dawać poczucie bezpieczeństwa.
Problem pojawia się wtedy, gdy dziecko zaczyna wierzyć, że na uwagę, bliskość lub akceptację trzeba zapracować. Niektóre uczą się, że najlepiej być niewidocznym. Inne – że trzeba być najlepszym. Jeszcze inne stają się odpowiedzialne za emocje dorosłych.
Łączy je jedno.
Stopniowo przestają wierzyć, że są wartościowe same z siebie. Zamiast tego rozwija się przekonanie: Jeżeli będę wystarczająco dobra, zasłużę na akceptację.
To przekonanie może być bardzo skuteczne. Motywuje do nauki. Do pracy.
Do odpowiedzialności. Do osiągania celów.
Dlatego wiele osób z takim doświadczeniem słyszy przez całe życie: Jesteś taka pracowita. Zawsze można na Tobie polegać. Świetnie sobie radzisz.
Problem polega na tym, że te słowa przynoszą ulgę tylko na chwilę. Już po kilku dniach lub tygodniach pojawia się kolejny cel. Kolejne zadanie. Kolejny egzamin.
Bo wewnętrzny głos mówi: To jeszcze za mało.

• Czy jestem DDA?

 

Dlaczego żaden sukces nie wystarcza?

Być może znasz to uczucie. Na coś ciężko pracujesz. Zdajesz egzamin. Dostajesz awans. Kończysz studia. Publikujesz ważny projekt. 
Przez chwilę czujesz satysfakcję. A potem… jakby nic się nie zmieniło.
Pojawia się następny cel. Następny etap. Następny dowód, że jesteś kompetentna.
To nie dzieje się dlatego, że jesteś zachłanna na sukces. Dzieje się dlatego, że sukces nie leczy przekonań o sobie.
Jeżeli głęboko w środku noszę przekonanie: Nie jestem wystarczający to każdy sukces działa jak plaster przyklejony na chwilę. Na moment przynosi ulgę. Ale nie zmienia tego, co znajduje się pod spodem.
Dlatego osoby z takim doświadczeniem często mówią: Nie potrafię cieszyć się z tego, co osiągnęłam. Mam wrażenie, że to był przypadek. Każdy na moim miejscu by to zrobił. To nic takiego.
Nie dlatego, że są nieskromne. Dlatego, że ich wewnętrzne przekonania są silniejsze niż chwilowy sukces.

 

Dlaczego tak trudno uwierzyć innym, kiedy mówią, że jesteś dobra?

Zdarza się, że ktoś szczerze Cię chwali. Mówi, że świetnie poradziłeś sobie z projektem. Że dobrze wykonujesz swoją pracę. Że jest z Ciebie dumny.
A Ty? Uśmiechasz się. Dziękujesz. I niemal natychmiast myślisz: Przesadza. 
Nie zna całej prawdy. Miałam po prostu szczęście. To nic wielkiego.
Z zewnątrz wygląda to na skromność. W rzeczywistości bardzo często jest to coś zupełnie innego.
Jeżeli przez lata budowałeś poczucie własnej wartości na osiągnięciach, pochwała nie trafia do miejsca, które najbardziej jej potrzebuje.
Bo problem nie polega na braku komplementów. Problem polega na tym, że wewnętrzne przekonanie brzmi: Gdyby naprawdę mnie poznali, nie ocenialiby mnie tak dobrze. To dlatego wiele osób doświadcza czegoś, co psychologia opisuje jako syndrom oszusta.

 

Syndrom oszusta – „zaraz ktoś odkryje, że się nie nadaję”

Osoby doświadczające syndromu oszusta często funkcjonują na bardzo wysokim poziomie. Są kompetentne. Odpowiedzialne. Dobrze przygotowane.
Mimo to żyją z ciągłym napięciem. Mają poczucie, że ich sukces wynika bardziej ze szczęścia niż z umiejętności. Obawiają się, że prędzej czy później ktoś odkryje ich rzekomą niekompetencję.
Paradoks polega na tym, że im więcej osiągają, tym większa staje się presja. Bo skoro inni mają wobec mnie wysokie oczekiwania, nie mogę pozwolić sobie na błąd. Każdy sukces podnosi poprzeczkę jeszcze wyżej.
To bardzo wyczerpujący sposób życia.

 

Dlaczego ciągle porównuję się z innymi?

Kiedy nasze poczucie własnej wartości jest kruche, zaczynamy szukać potwierdzenia na zewnątrz. Naturalną konsekwencją staje się porównywanie.
Ktoś ma większe doświadczenie. Ktoś zarabia więcej. Ktoś wygląda lepiej. Ktoś szybciej osiągnął sukces.
Nagle okazuje się, że niezależnie od tego, ile już osiągnęliśmy, zawsze znajdzie się ktoś, kto wydaje się lepszy.
W psychologii nazywamy to porównaniami społecznymi. Same w sobie są czymś naturalnym. Problem zaczyna się wtedy, gdy stają się jedynym sposobem oceniania własnej wartości. Bo wtedy nawet największy sukces przestaje cieszyć. Zawsze znajdzie się ktoś, kto zrobił więcej.

 

A może to przekonanie kiedyś Ci pomogło?

To może być najtrudniejsza część.
Bo być może przez wiele lat przekonanie: Muszę udowodnić, że jestem wystarczający naprawdę Ci pomagało.
Dzięki niemu skończyłaś studia. Znalazłaś pracę. Nauczyłaś się odpowiedzialności. Przetrwałaś trudne sytuacje.
To nie znaczy jednak, że nadal musi kierować Twoim życiem.
W psychoterapii często odkrywamy, że strategie, które kiedyś zwiększały bezpieczeństwo, z czasem zaczynają kosztować coraz więcej. Prowadzą do przewlekłego napięcia. Perfekcjonizmu. Przemęczenia. Trudności z odpoczynkiem. Lęku przed porażką. I poczucia, że nigdy nie można odpuścić.

• Dlaczego czuję się winny, kiedy odpoczywam?

 

Co pomaga przestać udowadniać swoją wartość?

Nie istnieje jedno ćwiczenie, po którym nagle uwierzysz, że jesteś wystarczająca. To proces.
Najczęściej zaczyna się od zauważenia własnego schematu. Pomocne mogą być pytania:

• Czy naprawdę chcę zrobić to, czego się podejmuję? 
• Co próbuję sobie udowodnić? 
• Co by się stało, gdybym nie była najlepsza? 
• Czy moja wartość naprawdę zależy od tego jednego sukcesu? 
• Czy powiedziałabym to samo bliskiej osobie, gdyby była w podobnej sytuacji? 

Dla wielu osób ważnym doświadczeniem staje się również psychoterapia. Nie dlatego, że terapeuta będzie przekonywał, że „jesteś wystarczająca”. Ale dlatego, że pomaga zrozumieć, skąd wzięło się przekonanie o konieczności ciągłego zasługiwania i stopniowo budować bardziej życzliwy stosunek do siebie.

 

Jak interpretować wynik?

Jeżeli odpowiedziałaś „tak” na 5 lub więcej pytań, możliwe, że Twoje poczucie własnej wartości jest w dużym stopniu oparte na osiągnięciach i spełnianiu oczekiwań. To nie jest diagnoza, ale sygnał, że warto przyjrzeć się temu, z czego naprawdę czerpiesz poczucie własnej wartości.

 

Na zakończenie

Być może przez wiele lat wierzyłeś, że pewnego dnia wydarzy się coś, co wreszcie pozwoli Ci poczuć się wystarczającym. Zdobycie dyplomu. Lepsza praca. Wyższe zarobki. Idealna sylwetka. Kolejne szkolenie. Kolejny sukces.
Problem polega na tym, że jeśli źródłem cierpienia jest przekonanie o sobie, żadne osiągnięcie nie będzie wystarczająco duże, by je trwale zmienić.
Nie dlatego, że robisz za mało. Dlatego, że próbujesz odpowiedzieć osiągnięciami na pytanie, które nigdy nie dotyczyło osiągnięć.
To pytanie brzmi: Czy mogę być wartościową osobą, nawet wtedy, gdy nie muszę niczego udowadniać?

• Dlaczego tak trudno powiedzieć «nie»?
• Dlaczego mam poczucie, że muszę radzić sobie sam?

 

FAQ

Czy potrzeba ciągłego udowadniania swojej wartości jest tym samym co perfekcjonizm?
Nie. Perfekcjonizm może być jednym ze sposobów radzenia sobie z lękiem przed byciem niewystarczającym, ale nie każda osoba dążąca do wysokich standardów zmaga się z takim przekonaniem.
Dlaczego sukces daje mi tylko chwilową satysfakcję?
Jeżeli Twoje poczucie własnej wartości opiera się głównie na osiągnięciach, sukces przynosi ulgę tylko na krótko. Po pewnym czasie pojawia się potrzeba zdobycia kolejnego dowodu, że jesteś wystarczająca.
Czy psychoterapia pomaga zmienić takie przekonanie?
Tak. Jednym z celów psychoterapii jest rozpoznanie źródeł przekonań o sobie i stopniowe budowanie poczucia własnej wartości, które nie zależy wyłącznie od osiągnięć czy opinii innych.

Jeżeli podczas lektury rozpoznałaś siebie, pamiętaj, że takie przekonania nie biorą się znikąd. Najczęściej są efektem doświadczeń z dzieciństwa i sposobów przystosowania, które kiedyś pomagały przetrwać, ale dziś mogą utrudniać życie.

 

Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć te mechanizmy, przeczytaj również:

• Dlaczego mam poczucie, że muszę radzić sobie sama?
• Dlaczego tak trudno powiedzieć „nie”?
• Dlaczego tak trudno prosić o pomoc?
• Dlaczego czuję się winny, kiedy odpoczywam?
• Czy jestem DDA?

 

Jeśli natomiast czujesz, że te schematy od lat wpływają na Twoje relacje, pracę lub sposób, w jaki traktujesz siebie, psychoterapia może być przestrzenią, w której stopniowo nauczysz się budować poczucie własnej wartości oparte nie na ciągłym udowadnianiu, ale na głębszym przekonaniu, że jesteś wystarczająca jako człowiek.

 

Poczucie własnej wartości nie rodzi się z kolejnych osiągnięć. Znacznie częściej wynika z doświadczenia, że można być akceptowanym również wtedy, gdy nie jest się idealnym.