Boję się raka. Dlaczego ciągle myślę, że jestem chory?

 

A jeśli to rak?

To jedna z częstszych myśli, z jakimi spotykam się w gabinecie. Czasami pojawia się po zauważeniu nowego pieprzyka. Innym razem po bólu głowy, który trwa dłużej niż zwykle, powiększonym węźle chłonnym, uczuciu zmęczenia czy dyskomforcie w brzuchu.
Wystarczy niewielki objaw, aby w głowie zaczął rozwijać się najczarniejszy scenariusz.
Najpierw pojawia się niepokój. Potem wyszukiwarka internetowa, czytanie artykułów, przeglądanie forów i porównywanie swoich objawów z historiami innych osób. Pytamy AI… Czasem dochodzą kolejne wizyty u lekarzy i badania, które przynoszą ulgę... ale tylko na chwilę. Po kilku dniach pojawia się następna dolegliwość i wszystko zaczyna się od nowa.

Jeżeli rozpoznajesz w tym siebie, chcę Ci powiedzieć coś ważnego.
Nie oznacza to, że jesteś przewrażliwiony, hipochondrykiem ani że „wymyślasz sobie choroby”. Twój lęk jest prawdziwy. Nie zawsze jednak wynika z tego, co dzieje się w organizmie. Często jego źródłem jest sposób, w jaki interpretujemy sygnały płynące z własnego ciała.

To bardzo wyczerpujące. Każde ukłucie staje się podejrzane. Każdy ból wymaga wyjaśnienia. Chwila spokoju trwa tylko do momentu pojawienia się kolejnego objawu.

 

 

Strach przed rakiem jest czymś naturalnym

Rak należy do chorób, których boimy się najbardziej. Kojarzy się z cierpieniem, utratą sprawności, długim leczeniem i śmiercią. Większość z nas zna kogoś, kto zachorował. Nic więc dziwnego, że sama myśl o nowotworze wywołuje silne emocje.
Sam lęk nie jest problemem. Wręcz przeciwnie – pełni ważną funkcję. To dzięki niemu zgłaszamy się do lekarza, wykonujemy badania profilaktyczne i uważniej obserwujemy swoje zdrowie.
Problem pojawia się wtedy, gdy lęk przestaje ostrzegać, a zaczyna rządzić naszym życiem.

 

Kiedy lęk o zdrowie zaczyna przejmować kontrolę?

Każdemu zdarza się pomyśleć: Czy to na pewno nic poważnego?. Najczęściej umawiamy się wtedy do lekarza, wykonujemy zalecane badania i – jeśli wyniki są prawidłowe – wracamy do codzienności.
U osób z nasilonym lękiem o zdrowie ten mechanizm wygląda inaczej.
Prawidłowy wynik przynosi ulgę tylko na kilka dni. Potem pojawiają się kolejne wątpliwości. A jeśli lekarz coś przeoczył? Może badanie wykonano za wcześnie? A co, jeśli choroba dopiero się rozwija?
Organizm ponownie przechodzi w stan alarmowy i domaga się następnego potwierdzenia, że wszystko jest w porządku.

Z czasem coraz trudniej zaufać wynikom badań. Nie dlatego, że lekarze się mylą, ale dlatego, że problemem przestaje być samo ciało. Coraz większą rolę zaczyna odgrywać lęk, który każe interpretować nawet zwyczajne sygnały organizmu jako zapowiedź ciężkiej choroby.
I właśnie dlatego warto zrozumieć, jak działa nasz mózg i układ nerwowy, kiedy próbują nas chronić przed zagrożeniem.

 

Dlaczego mózg tak łatwo wierzy w najgorszy scenariusz?

Ludzki mózg został zaprojektowany przede wszystkim do przetrwania. Znacznie szybciej wychwytuje informacje o zagrożeniu niż o bezpieczeństwie. Z perspektywy ewolucji miało to sens – lepiej było omyłkowo uznać szelest w krzakach za drapieżnika, niż zlekceważyć realne niebezpieczeństwo.
Ten sam mechanizm działa również dzisiaj.
Wyobraź sobie, że czytasz dwa zdania. Pierwsze brzmi: Większość takich objawów ma łagodne przyczyny.
Drugie: W rzadkich przypadkach może to być objaw nowotworu.
Choć druga informacja dotyczy niewielkiego odsetka osób, to właśnie ona najczęściej zostaje w pamięci. Mózg uznaje, że skoro istnieje choćby niewielkie ryzyko, trzeba się nim natychmiast zająć.
To nie jest oznaka słabego charakteru ani pesymizmu. To naturalny mechanizm, który przez tysiące lat pomagał ludziom przetrwać.
Problem pojawia się wtedy, gdy alarm uruchamia się zbyt łatwo i zbyt często.

 

Dlaczego Google prawie nigdy nie uspokaja?

Kiedy pojawia się niepokojący objaw, większość z nas odruchowo sięga po telefon czy smartfona. Wpisujemy: ból głowy i guz mózgu, czy powiększony węzeł chłonny oznacza raka?, czy ten pieprzyk wygląda niebezpiecznie?

Wydaje nam się, że szukamy informacji. Najczęściej jednak szukamy pewności. A internet nie potrafi jej dać.
Znajdziemy tam zarówno informacje o częstych i niegroźnych przyczynach objawów, jak i opisy bardzo rzadkich, ale ciężkich chorób. Co więcej, algorytmy szybko uczą się, jakie treści przyciągają naszą uwagę. Im częściej czytamy o nowotworach, tym więcej podobnych materiałów zaczynają nam podsuwać. Po pewnym czasie można odnieść wrażenie, że ciężkie choroby są wszędzie.
Czytanie kolejnych artykułów przynosi chwilową ulgę, bo daje poczucie, że robimy coś, aby odzyskać kontrolę. Jednak po chwili pojawia się kolejny tekst, kolejna historia i kolejna wątpliwość.
Zamiast uspokoić lęk, jeszcze bardziej uczymy organizm, że każdy objaw wymaga natychmiastowej analizy. I właśnie wtedy błędne koło zaczyna się zamykać.

 

Im częściej sprawdzasz, tym więcej zauważasz

Wyobraź sobie, że codziennie oglądasz ten sam pieprzyk.
Na początku wydaje się zwyczajny. Po kilku dniach zaczynasz dostrzegać drobne różnice w jego kolorze czy kształcie. Po kilku tygodniach masz wrażenie, że zmienia się niemal każdego dnia.
Czy rzeczywiście? Być może nie. Zmieniła się natomiast Twoja uwaga.
Psychologia od dawna pokazuje, że to, na czym koncentrujemy uwagę, wydaje się większe, ważniejsze i bardziej widoczne.
Dokładnie tak samo dzieje się z własnym ciałem.
Jeżeli każdego dnia sprawdzasz węzły chłonne, oglądasz skórę, obserwujesz oddech albo wsłuchujesz się w bicie serca, z czasem zaczniesz zauważać coraz więcej doznań. To naturalne.
Zdrowy organizm również wysyła różne sygnały. Każdego dnia coś może nas zakłuć, zaswędzieć, zaboleć, pojawia się zmęczenie, napięcie mięśni czy chwilowy dyskomfort. Większość tych doznań jest normalną częścią funkcjonowania organizmu.
Problem pojawia się wtedy, gdy każdemu z nich zaczynamy przypisywać najgorsze możliwe znaczenie.

 

Dlaczego u niektórych osób alarm działa znacznie głośniej?

Nie każda osoba zmagająca się z lękiem o zdrowie doświadczyła traumy.
Jednocześnie wielu pacjentów, którzy żyją w ciągłym strachu przed ciężką chorobą, ma za sobą historię przewlekłego stresu, emocjonalnego zaniedbania, przemocy lub dorastania w nieprzewidywalnym środowisku.
Dziecko wychowujące się w takich warunkach uczy się jednego: Niebezpieczeństwo może pojawić się w każdej chwili.
Żeby sobie poradzić, zaczyna uważnie obserwować otoczenie. Nasłuchuje kroków rodzica, próbuje przewidzieć jego nastrój i wychwytuje najmniejsze sygnały mogące zapowiadać konflikt lub odrzucenie.
Ta strategia często pomaga przetrwać dzieciństwo. Problem polega na tym, że organizm nie zawsze orientuje się, że dzieciństwo już się skończyło.

W dorosłym życiu nadal robi to, czego nauczył się wiele lat wcześniej – szuka zagrożenia, zanim ono zdąży nas zaskoczyć. Zmienia się jedynie miejsce poszukiwań. Zamiast obserwować twarz rodzica, zaczynamy obserwować własne ciało. Zamiast nasłuchiwać kroków na korytarzu, wsłuchujemy się w bicie serca, oddech, pracę jelit czy każdy ból głowy.
Wiele osób mówi podczas psychoterapii: Ja nie chcę ciągle myśleć o chorobie. To dzieje się samo. I zwykle mają rację.
Nadmierna czujność wobec własnego ciała rzadko jest świadomą decyzją. To automatyczna reakcja organizmu, który przez lata uczył się, że bezpieczeństwo jest kruche. Im częściej szuka zagrożenia, tym więcej sygnałów znajduje.
Nie dlatego, że organizm nagle zaczął chorować. Dlatego, że zdrowe ciało również nieustannie wysyła różne sygnały.
Problemem nie są więc same objawy, ale sposób, w jaki zaczynamy je interpretować. To właśnie dlatego zrozumienie mechanizmów lęku jest tak ważnym elementem zdrowienia.
Lęk o zdrowie nie jest dowodem na to, że „coś jest z Tobą nie tak”. Bardzo często świadczy o tym, że Twój organizm przez długi czas funkcjonował w stanie nadmiernej gotowości i dziś zbyt gorliwie próbuje Cię chronić.

Dobra wiadomość jest taka, że można nauczyć się wyciszać ten alarm. To jeden z celów psychoterapii – nie wyeliminowanie wszystkich zagrożeń z życia, bo jest to niemożliwe, ale odzyskanie poczucia, że nie trzeba być czujnym przez całą dobę, aby być bezpiecznym.

 

Dlaczego wyniki badań uspokajają tylko na chwilę?

To jedno z pytań, które pacjenci zadają najczęściej. Zrobiłam badania. Wszystko wyszło dobrze. Przez kilka dni było mi lżej. A potem znowu zaczęłam się bać.
Jeżeli znasz to doświadczenie, nie oznacza ono, że robisz coś źle. Pokazuje jedynie, jak działa lęk.
Wyobraź sobie osobę, która panicznie boi się latać samolotem. Tuż przed wejściem na pokład ktoś zapewnia ją, że wszystko będzie dobrze. Na chwilę napięcie maleje. Jednak gdy samolot zaczyna kołować po pasie startowym, lęk wraca.
Nie dlatego, że wcześniejsze zapewnienie było fałszywe. Po prostu organizm nadal odczytuje sytuację jako niebezpieczną. Podobnie dzieje się z lękiem o zdrowie.
Prawidłowy wynik badania przynosi ulgę, ale nie zmienia mechanizmów, które podtrzymują lęk. Co więcej, organizm szybko uczy się, że to właśnie badanie zmniejszyło napięcie. Przy następnym niepokojącym objawie ponownie domaga się więc kolejnego potwierdzenia. I tak powstaje błędne koło.
Im częściej szukamy pewności na zewnątrz, tym trudniej odzyskać poczucie bezpieczeństwa wewnątrz siebie.

 

Czy to oznacza, że nie warto wykonywać badań?

Wręcz przeciwnie.
Jeżeli pojawiają się nowe, utrzymujące się lub nasilające objawy, zawsze warto zgłosić się do lekarza. Profilaktyka i odpowiednia diagnostyka są ważnym elementem dbania o zdrowie.
Różnica polega na tym, po co wykonujemy badania.
Ich celem jest ocena stanu zdrowia i wyjaśnienie przyczyny objawów. Nie są natomiast skutecznym sposobem leczenia przewlekłego lęku.
W swojej pracy spotykam osoby, które mają za sobą bardzo dokładną diagnostykę. Konsultowały się z lekarzem rodzinnym i specjalistami, wykonywały badania laboratoryjne oraz obrazowe. Wielokrotnie słyszały, że od strony medycznej nie ma powodów do niepokoju.
Mimo to lęk nie znikał.
To ważny moment. Nie dlatego, że należy zrezygnować z dalszej diagnostyki, jeśli pojawią się nowe wskazania medyczne. Ale dlatego, że warto dopuścić do siebie myśl, iż cierpienie może wynikać nie tylko z choroby ciała, lecz także z przewlekłego lęku.
Psychoterapia nie zastępuje leczenia medycznego. Może jednak pomóc wtedy, gdy kolejne prawidłowe wyniki badań przestają przynosić trwały spokój.

 

Być może nie boisz się tylko raka

Podczas psychoterapii często okazuje się, że nowotwór jest symbolem czegoś znacznie większego. Dla jednej osoby oznacza śmierć. Dla innej cierpienie.
Dla kogoś innego utratę sprawności, zależność od bliskich, pozostawienie rodziny albo utratę kontroli nad własnym życiem.
Zdarza się również, że pod lękiem przed chorobą kryje się przekonanie: Jeżeli przestanę uważać, wydarzy się coś strasznego. Albo: Muszę być cały czas czujny, bo tylko wtedy mogę zapobiec nieszczęściu.
To przekonanie zwykle nie dotyczy wyłącznie zdrowia. Często pojawia się także w relacjach, pracy, rodzicielstwie czy podejmowaniu decyzji.
Psychoterapia pomaga więc nie tylko zmniejszyć lęk przed chorobą. Pozwala zrozumieć, skąd wzięło się przekonanie, że świat jest miejscem, w którym katastrofa może wydarzyć się w każdej chwili.

 

Niepewność jest częścią życia

To jedna z najtrudniejszych prawd, z jakimi przychodzi nam się mierzyć.
Każdy z nas chciałby mieć stuprocentową pewność, że jest zdrowy i że nic złego się nie wydarzy. Niestety, medycyna – mimo ogromnego rozwoju – nie jest w stanie dać takiej gwarancji. Paradoks polega na tym, że im bardziej próbujemy osiągnąć całkowitą pewność, tym silniejszy często staje się lęk.
Bo ile badań trzeba wykonać, żeby mieć absolutną pewność? Jedno? Pięć? Dwadzieścia? A co, jeśli jutro pojawi się nowy objaw?
Osoby z nasilonym lękiem o zdrowie przestają szukać informacji. Zaczynają szukać pewności. A tej po prostu nie da się znaleźć.
Jednym z celów psychoterapii jest stopniowe uczenie się życia z niepewnością – nie poprzez rezygnację z dbania o zdrowie, ale poprzez odzyskiwanie zaufania do siebie i własnego organizmu.

 

Jak psychoterapia może pomóc?

Psychoterapia nie polega na przekonywaniu, że „na pewno jesteś zdrowy”. Jej celem jest zrozumienie, dlaczego organizm tak trudno odzyskuje poczucie bezpieczeństwa.
W zależności od potrzeb pomoc może obejmować:

• lepsze zrozumienie mechanizmów lęku,
• ograniczenie zachowań, które go podtrzymują, takich jak ciągłe sprawdzanie objawów czy wielogodzinne przeszukiwanie internetu,
• naukę regulowania napięcia,
• rozwijanie większej tolerancji na niepewność,
• pracę nad wcześniejszymi doświadczeniami, które sprawiły, że świat zaczął wydawać się nieprzewidywalny i niebezpieczny.

U części osób ważnym elementem terapii jest również praca z traumą. Nie dlatego, że trauma powoduje raka, ale dlatego, że może utrzymywać organizm w stanie ciągłej gotowości do wykrywania zagrożeń.

 

Co możesz zrobić już dziś?

Jeżeli zauważasz u siebie nasilony lęk o zdrowie, spróbuj przez kilka dni obserwować nie tylko swoje ciało, ale również własne reakcje.
Zadaj sobie kilka pytań:

• Co najczęściej uruchamia mój lęk?
• Jak próbuję się uspokoić?
• Jak długo działa ta ulga?
• Co dzieje się później?

Być może zauważysz, że największym problemem nie jest sam objaw, ale błędne koło, które uruchamia. Samo dostrzeżenie tego mechanizmu bywa pierwszym krokiem do zmiany.

 

Na zakończenie

Lęk przed rakiem nie jest oznaką słabości.
Najczęściej jest próbą ochrony przed czymś, co wydaje się bardzo groźne. Problem polega na tym, że organizm, który przez cały czas wypatruje zagrożenia, bardzo rzadko doświadcza prawdziwego spokoju.

Jeżeli ten lęk towarzyszy Ci od miesięcy lub lat, odbiera radość życia, prowadzi do ciągłego sprawdzania ciała, wielogodzinnego przeszukiwania internetu albo wykonywania kolejnych badań wyłącznie po to, by na chwilę się uspokoić - warto poszukać pomocy.
Tak jak korzystamy z pomocy lekarzy, kiedy choruje nasze ciało, tak samo możemy skorzystać z pomocy psychologa lub psychoterapeuty, kiedy cierpi nasza psychika.
Nie po to, aby usłyszeć, że „wszystko jest w porządku”, ale po to, by zrozumieć, dlaczego tak trudno poczuć się bezpiecznie.
Bo czasami największej troski nie potrzebuje nasze ciało. Potrzebuje jej organizm, który od bardzo dawna próbuje chronić Cię najlepiej, jak potrafi. A dobra wiadomość jest taka, że można nauczyć go, iż bezpieczeństwo nie polega na nieustannym wypatrywaniu zagrożeń.

 

To może również Cię zainteresować: 

• Dlaczego ciągle się martwię?
• Czy mam traumę?
• Dlaczego nasze ciało reaguje na stres?
• Kiedy ciało mówi to, czego nie wypowiadamy?
• Mity i fakty o lekach psychotropowych